Łomnica

Zarys historii ziem parafii łomnickiej do roku 1945.

Dzieje miejscowości, wchodzących w skład parafii Łomnica, od samych swych początków były ze sobą ściśle związane, czy to za sprawą wspólnego ich właściciela, ewentualnie rodzinnego ich posiadania, czy za sprawą posiadania ich części przez jedną osobę.

Najstarsze na Śląsku, a zarazem w Polsce ślady pobytu człowieka pochodzą z końca drugiego okresu między lodowcowego i związane są z kulturą aszelską. Około 8-4 tys. lat temu unormował się klimat. Wraz z ociepleniem rozwinęła się roślinność i świat zwierząt (tundry przeistaczały się w bory pełne saren, jeleni, dzików i innych zwierząt). Jako pierwsze przybyły na Śląsk kultury wstęgowe, po której kolejno pojawiały się plemiona kultur pucharów lejkowatych, amfor kulistych, ceramiki sznurowej i kultury pucharów dzwonowatych.

Pierwsze ślady człowieka na ziemiach sowczycko - łomnickich dotyczą najprawdopodobniej kultury łużyckiej. Nie jest to do końca pewne ze względu na fakt znikomych znalezisk wyrobów ceramicznych w formie nielicznych skorup, na podstawie których to w dużej mierze identyfikuje się kultury.

W okolicy Łomnicy odnaleziono także w 1933 r., zaliczany do epoki brązu lub wczesnej epoki żelaza, toporek o wąskim, wykonanym z diorytu obuchu i wymiarach: 16 cm długości, 4 cm szerokości i 4,2 cm wysokości.

Łomnica.

Pierwszy zapis o tej miejscowości pochodzi z 1426 r. i związany jest ze sprzedażą Łomnicy i Sowczyc Isaacowi i Peterowi Stemnia, czego dokonał za kwotę 500 marek Ditrich Kokors, za potwierdzeniem księcia opolskiego, później niemodlińsko- strzeleckiego, Bernarda.

Kolejnym znanym właścicielem jest Jan von Frankenberg Proslicki, który w 1546 roku sprzedaje obie wioski za 1200 guldenów Janowi Hornbergowi z Domecka,2 który z chwilą swej śmierci w 1563 r. przekazał je swoim synom: Melchiorowi- Sowczyce, a Kasprowi- Łomnicę.

W 1572 roku Kasprowi udało się ponownie zespolić obie miejscowości pod swoim zwierzchnictwem, pozostając właścicielem tych ziem co najmniej do 1599 r. W XV wieku w Łomnicy istniała kuźnia zajmujaca się eksploatacją rudy darniowej, czyli płytkopołożonej i niskoprocentowej, obok której miała istnieć młotownia, co świadczyłoby o miejscowej produkcji i przeróbce żelaza.

Wiadomo na pewno, że od 1635 r. Łomnica była już własnością dwóch hrabiowskich rodzin: Hornbergów i braci Kozłowskich (Fryderyk rezydował na terenie późniejszego Hedwigshoffu a Adam w Sowczycach - 10 lat wcześniej Jan Kozłowski nabył Sowczyce).

W 1636 r. część Łomnicy nabyła Anna Warłowska, a w 1642 r. należała ona do Henryka Koschenbara, a po jego śmierci do Adama Trochy.

Ten umiera w 1657 r., a jego część Łomnicy nabywa za 500 złotych reńskich brat Henryka, Adam Koschenbar, gdy druga połowa wioski pozostaje do 1679 r. w rękach Adama Kozłowskiego. Dopiero w 1693 r. majątek łomnicki, ponownie zostaje scalony pod zarządem Adama Wachowa Jordana, który dwie części tutejszych dóbr nabył za 7500 złotych reńskich od Zuzanny von Banthen (wcześniejsza własność Koschenbara nabyta od niego w 1676 r.), a trzecią część za 5500 złotych reńskich od Adama Kozłowskiego.

Jordanowie pozostali właścicielami Łomnicy do 1723 r., kiedy to majątek ten utracili na skutek licytacji na poczet długów. Cały majątek Jordanów rozpadł się na dwie części: Sowczyce stały się własnością von Laryschów, a Łomnica hrabiego Jerzego Adolfa von Marschalla. Taki stan miał miejsce do 1753 roku, kiedy to po śmierci ostatniego z Marschallów, całość byłych ziem Jordanów (z Sowczycami), za kwotę 29 333 marek zakupił Fryderyk Leopold von Gessler, tworząc pod swoim władaniem, istniejące do 1945 r., tak zwane państwo sowczycko-łomnickie.

 Na podstawie dzieła F. Triesta wiemy, że w drugiej połowie XIX wieku w Łomnicy istniała szkoła, kościół, 146 budynków mieszkalnych i 145 gospodarskich, a 96,5% z 931 mieszkańców było katolikami (898 katolików i 33 ewangelików). Ponadto wioska posiadała dwa młyny i specjalizowała się w hodowli owiec, krów, koni, a także świń.

W 1867 r. założono linię telegraficzną biegnącą z Olesna przez Sowczyce i Łomnice do Lublińca, a kilka lat później (1873/1874) wytyczono biegnącą przez te miejscowości drogę powiatową.

Zawirowania, związane z III powstaniem śląskim w 1921 r. dotknęły także te, znajdujące się pod administracją niemiecką, ziemie. W lesie łomnickim zabito wtedy 3 powstańców, pojmanych w Kolonii Łomnickiej. Przed śmiercią musieli oni prosić tutejszych mieszkańców o łopaty, którymi następnie kopali w lesie własne mogiły. Mimo to las łomnicki był schronieniem grupy powstańców, którzy m. in. w przebraniu francuskich żołnierzy uratowali kilku miejscowych mężczyzn od skatowania na śmierć przez niemieckie bojówki. Czekając na ostateczne decyzje Rady Ambasadorów ustalono linię demarkacyjną, która przebiegała m. in. przez Sowczyce i Łomnicę, w której to zatrzymali się powstańcy.

Tu też doszło do pierwszej wymiany jeńców  w liczbie 1392 Polaków i 1163, Niemców pod nadzorem międzynarodowej komisji, w dniach 16-25 czerwca 1921 r.13 W 1925 r. na terenach tych utworzono stałe kursy omnibusa pocztowego (Olesno - Lubliniec), a po II wojnie światowej linię autobusową.

Sowczyce.

Pierwsza wzmianka pochodzi z Registrum St. Wenceslai z 1297 r.

Dokument ten dotyczy oddania w użytkowanie wioski rycerzowi Heinrico Boeno dicto Mymbicz zamiast obiecanego jego żonie, przez księcia opolskiego Bolesława I (1281- 1313), posagu w wysokości 50 marek. Wiek później, z woli księcia opolskiego Władysława, dziedzicem połowy Sowczyc dnia 3 października 1399 r. został niejaki Henryk Voit z Opola. Jak wspominałem, opisując dzieje Łomnicy, w roku 1426 Sowczyce stały się własnością Isaaca i Petera Stamnia. Po nich właścicielem całej miejscowości został Jorge Schaffer von Grawtten, który 15 października 1437 r. odsprzedał ją za 25 marek Mikolajowi Foyte.

W 1511 r., dnia 3 października, Jan z Kunowic sprzedał Sowczyce staroście opolskiemu Stefanowi z Zyrowa. Kolejnym znanym z nazwiska włascicielem jest Jan Frankenberg, który w 1546 r. sprzedał swe dobra Janowi Horngbergowi z Domecka. Od tej pory, aż do roku 1945 Łomnica i Sowczyce powiązane zostały za sprawą wspólnych właścicieli. W 1753 r. całość ziem łomnicko-sowczyckich zakupił Fryderyk Leopold hrabia von Gessler, za łączną sumę 29 333 marek.

Jego następcami byli kolejno: Leopold Konrad Ludwik (1762-1809; założył w 1780 r., Tellsruh, nazwaną po 1945 roku Kolonią Łomnicką), Ludwik Wilhelm (1809-1818), Henryk Ludwik Emil (1818-1834), Fryderyk Wilhelm Karol Antoni Leopold (1834-1900), Leopold (1900-1930) i ostatni Hubertus (1930-1945). W 1809 r. spłonął stary zamek, siedziba Gesslerów, w Sowczycach wraz z cennymi zabytkami. Wypadek ten, według podania ludowego, było skutkiem podpalenia i sposobem uwolnienia się od długów ówczesnego dziedzica hrabiego Ludwika Wilhelma, prowadzącego dość swawolny tryb życia.

W XIX wieku w Sowczycach znajdowała się szkoła, młyn, cegielnia i gorzelnia. Miejscowość zamieszkiwało 651 mieszkańców z czego 98,5% stanowili katolicy (ewangelicka była rodzina hrabiostwa von Gessler). W wyniku ogłoszonego 31 sierpnia 1881 roku, przez rząd pruski, przetargu na budowę i użytkowanie linii kolejowej Kluczbork-Tarnowskie Góry, za sprawą zwycięskiego Towarzystwa Akcyjnego-Kolej Żelazna Prawobrzeżnej Odry 15 października 1884 r. po raz pierwszy w obie strony przejechał tędy pociąg. Ze względu na przepisy, które zabraniały budowy linii kolejowej przez centra miejscowości dworzec sowczycki powstał w pewnym oddaleniu od reszty zabudowań.

Dnia 20 stycznia 1945 r. miało miejsce „wyzwolenie” Sowczyc i Łomnicy. Rankiem od strony Lublińca, do wioski, poprzedzone zwiadem, wkroczyły wojska radzieckie. Po zajęciu okolicy i dużych zapasów alkoholu w tutejszej gorzelni, wieczorem Rosjanie podpalili kilka domów. We wsi pozostał przez pewien czas mały oddział żołnierzy z rannymi kobietami i cywilami, jednak to nie ich, a grasujących po okolicy szabrowników obawiała się najbardziej tutejsza ludność. Podobno w Sowczycach w kotle ze spirytusem, na skutek upojenia alkoholowego utopiło się 6 radzieckich żołnierzy.

Po II wojnie światowej na terenach oleskich osiedliło się około 270 zdemobilizowanych żołnierzy armii polskiej, z czego 158 osób (część z rodzinami) w rolnictwie. Na terenie parafii łomnickiej zasiedlono w ten sposób dwa gospodarstwa. W Łomnicy osiedlił się Józef Michalski, a w Sowczycach, pracujący poza rolnictwem, Stefan Ziółkowski.

PARAFIA I JEJ SFERA MATERIALNA

Droga Łomnicy do parafii.

Obecnie parafia jest najmniejszą, podstawową jednostką administracyjną kościoła rzymsko- katolickiego, zarządzaną przez proboszcza. Jeżeli erygowanie nowej parafii nie narusza granic diecezjalnych, do jej powstania wystarcza dekret biskupa ordynariusza, arcybiskupa albo administratora apostolskiego.

Jeżeli jednak granice diecezjalne ulegają przesunięciu, erygacja parafii może nastąpić jedynie za sprawą ogłoszenia bulli papieskiej. Pod koniec XIX wieku, na skutek zbudowania drogi Olesno- Lubliniec oraz pobliskiej linii kolejowej, miejscowość zaczęła się powiększać, a drewniany kościół stał się niewystarczający.

W 1909 r. prob. wysocki ks. Kunze z tego względu, biorąc jednocześnie pod uwagę rozległość parafii wysockiej, postarał się, by w Łomnicy utworzono tzw. lokalię z osobnym księdzem, którym został ks. Ryszard Horoba.

W czerwcu 1921 r. parafia wysocka została bez proboszcza, albowiem ks. prob. P. Kuczka był zmuszony do ucieczki na ziemie polskie ze względu na swoją stanowczą propolską postawę i działalność. Wtedy do Wysokiej i Wachowa zaczął dojeżdżać kuratus łomnicki R. Plonka. W sierpniu tego roku został mianowany i wprowadzony na urząd administratora, jednakże ze względu na ogrom parafii Wysoka i kuracji Łomnica do pomocy przydzielono mu neoprezbitera ks. Jarzombka. Urząd ten ks. Plonka pełnił do października 1921 r.

Łomnica pozostała lokalią do 1924 roku, kiedy to dzięki staraniom trzeciego lokalisty, ks. Roberta Plonki i ks. prob. wysockiego, Pawła Kuczki w Łomnicy powstała osobna kuracja, do której w wyniku porozumienia kuratusa łomnickiego ks. Jana Sygulli i proboszcza wysockiego ks. Koptza w 1934 roku, z parafii wysockiej wydzielono i przyłączono do kuracji łomnickiej Sowczyce.

Przyczyniły się do tego prośby mieszkańców, które uzyskały poparcie dla tego kroku kurii wrocławskiej oraz stopniowe przygotowania by z Sowczyc i Łomnicy powstała nowa parafia, odciążając tym proboszcza wysockiego. O przyłączenie Sowczyc do kuracji Łomnica starano się już od kilku lat, ale poprzedni proboszcz wysocki nie wyrażał na to zgody. Ostateczna decyzja w tej sprawie ks. kardynała wrocławskiego A. Bertrama zapadła dnia 1 września 1933 r. Osiem lat po przyłączeniu Sowczyc do gminy parafialnej Łomnica, miejscowości te, dekretem ks. kardynała Adolfa Bertrama, utworzyły wspólnie nową parafię pod wezwaniem Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny.

Na nazwę nowopowstałej parafii, niewątpliwie ogromny wpływ miał tutejszy kult maryjny związany z obrazem „Matki Boskiej Łomnickiej”.

Uposażenie parafii.

Uposażenie parafii na początku było bardzo ubogie. Za lokalii kapłan łomnicki otrzymywał od proboszcza wysockiego 80 marek. Jednym ze źródeł dochodu były i wciąż są opłaty związane z pogrzebami. Od lat trzydziestych XX wieku za grób dziecięcy do 10 lat należało zapłacić 1,5 marki, grób osoby dorosłej 3 marki, za rezerwację miejsca 5 marek, a przedłużenie rezerwacji na kolejne 20 lat od 1,5 do 3 marek. Osoby spoza parafii płaciły o 25% więcej, natomiast roczna opieka nad grobem kosztowała 3 marki.

W 1949 r. ustalono taksy cmentarne w wysokości 500 zł. za grób dziecięcy i 1000 zł. za grób dorosłej osoby. Rezerwacja miejsca spoczynku odtąd kosztowała na 20 lat 3000 zł., a ustawienie pomnika od 5 do 10 % jego wartości. W tym też roku ustalono miesięczną pensję proboszczowską w wysokości 20 tysięcy złotych, z czego 15 tysięcy płacić miała Łomnica a 5 tysięcy Sowczyce. Siostrom zakonnym, za pranie bielizny kościelnej oraz inne prace przy kościele, postanowiono płacić 12 tysięcy złotych rocznie.

W 1951 r. proboszcz wspólnie z radą parafialną sowczycką ustanowił roczną taksę za miejsca siedzące w wysokości 10 złotych miesięcznie. Wtedy to ustalono także miesięczną pensję proboszcza w wysokości 200 zł miesięcznie oraz stawkę dla sióstr zakonnych za każdorazowe pranie bielizny kościelnej w wysokości 10 zł.

Rok później rada parafialna łomnicka z księdzem proboszczem ustaliła następujące wysokości tutejszych taks: groby dziecięce - 15 zł., groby osób dorosłych - 30 zł., rezerwacja miejsca spoczynku na okres 20 lat - 90 zł., zezwolenie na postawienie pomnnika - 10% jego wartości, za ławki -  10 zł od miejsca miesięcznie i pensja kapłana w wysokości 600 zł (400sł. Łomnica i 200 zł. Sowczyce).

Obecnie płaci się księdzu za uroczystość pogrzebową „co łaska”. Podobnie jest z innymi uroczystościami jak: wesele, msze w intencjach zmarłych i w „pewnych intencjach” oraz chrzty czy komunie. Poza tymi źródłami dochodu pieniądze pochodzą z ofiar w trakcie mszy z tzw. „koszyczka” i specjalnych kolekt na określone cele, jak np. zakup opału czy remont.